Meandry polszczyzny, czyli o czym należy pamiętać w pisemnych tłumaczeniach na język polski

Cz. 1 – Wielkie i małe litery

Tłumaczenie tekstu to nie tylko sztuka oddania sensu wypowiedzi w innym języku, lecz także umiejętność poprawnego pisania. Każdy tłumacz wie, jak ważne jest, by opracowywane teksty były nienaganne pod względem językowym. Każdy zna też sytuację, w której, poszukując odpowiedniej zasady zapisu, wertuje się stronice ciężkich słowników. Czynność ta pożera mnóstwo czasu. Dobrze mieć „pod ręką” kilka najważniejszych zasad. Dlatego też niniejszym wpisem inicjujemy serię tekstów dotyczących poprawności zapisu. Zacznijmy od kilku reguł dotyczących stosowania wielkich i małych liter.

Przy tłumaczeniu z języków obcych na język polski należy pamiętać, że nie można bezrefleksyjnie kopiować majuskuł z wersji źródłowej tekstu. W polszczyźnie istnieją bowiem inne zasady stosowania wielkich i małych liter niż np. w języku angielskim czy niemieckim. Ponadto w języku polskim wielkiej litery używa się stosunkowo rzadko. Zasady jej stosowania można ograniczyć do czterech podgrup.

Używamy wielkiej litery:
1. ze względów składniowych
Majuskułą rozpoczynamy każde nowe wypowiedzenie. Stosujemy ją po znakach interpunkcyjnych takich jak: kropka, wykrzyknik, znak zapytania. Wielkiej litery możemy użyć także po dwukropku – wtedy, kiedy przytaczamy czyjeś słowa, a cytat składa się co najmniej z dwóch zdań. W wypadku wypowiedzi jednozdaniowej możemy zdecydować o formie zapisu, natomiast cytaty, które nie są zdaniami, zawsze rozpoczynamy małą literą.
2. z powodów znaczeniowych
Wielkiej litery używamy przy zapisie wielu nazw, nie sposób wymienić tutaj wszystkich ich typów, na uwagę zasługują jednak następujące sytuacje:
• W celu wyrażenia szacunku majuskułą zapisujemy nazwy mieszkańców krajów, narodów, ras, szczepów, osób zamieszkujących określone tereny geograficzne itd. Pamiętać jednak należy, że wielkiej litery nie stosujemy w zapisie nazw wyznawców religii. Ciekawym przypadkiem jest wyraz „żyd”, który możemy zapisać na dwa sposoby – gdy mówimy o wyznawcy judaizmu, zapiszemy słowo małą literą, kiedy będziemy chcieli powiedzieć o narodowości – wielką.
• Nazwy firm, marek i wyrobów przemysłowych piszemy majuskułą, jednak trzeba być w tym wypadku ostrożnym – gdy mowa o marce samochodu, zapiszemy ją wielką literą, natomiast kiedy w grę wchodzi konkretny egzemplarz – małą. Np.:
Julian nie przepada za samochodami marki Ford.
ale:
Mój brat kupił forda.
• Często pojawia się problem, gdy trzeba zdecydować, w jaki sposób zapisać słowa: „wójt”, „prezydent”, „premier”. Zasady poprawnościowe mówią, że nazwy urzędów jednoosobowych zapisujemy małą literą za wyjątkiem aktów prawnych i innych tekstów, w których nazwa ta odnosi się do konkretnej osoby i występuje w pełnym brzmieniu. Zapiszemy więc:
W systemie prezydenckim głową rządu jest prezydent.
ale:
22 kwietnia nasz lokal odwiedził Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej.

3. ze względów uczuciowych i grzecznościowych
Tutaj przepisy ortograficzne dają użytkownikowi języka polskiego prawo do wyboru odpowiadającej mu formy. W wielu wypadkach zastosowanie wielkiej litery można wytłumaczyć uczuciami – szacunkiem, miłością, przyjaźnią itd. Taka swoboda może jednak skutkować sytuacjami, w których tłumacz nie będzie wiedział, co zrobić. Gdy w tekście angielskim pojawi się nazwa wydarzenia historycznego zapisana wielką literą, stanie on przed dylematem, jakie rozwiązanie zastosować w polskiej wersji. Zgodnie z zasadami nazwy wydarzeń historycznych zapisujemy w języku polskim małą literą, jednak gdy w grę wchodzą względy uczuciowe, możemy użyć majuskuły. Dlatego też np. druga wojna światowa w podręczniku do historii zapisana zostanie mała literą, natomiast we wspomnieniach jej uczestników zapewne przeczytamy o Drugiej Wojnie Światowej.

4. w poezji i ze względów graficznych
Poezja, jak wiadomo, rządzi się odrębnymi prawami zapisu. Tradycyjnie każdy nowy wers utworu poetyckiego rozpoczynało się wielką literą, w poezji współczesnej odchodzi się od tego zwyczaju. Dodatkowo trzeba pamiętać, że majuskuły stosowane przez poetę zazwyczaj niosą ze sobą dodatkowe znaczenie (np. emocjonalne), dlatego tłumacz utworów poetyckich musi być na nie szczególnie wyczulony.

Wielkie litery ze względów graficznych stosuje się na początku nagłówków, tytułów książek, a także podtytułów. Na okładkach książek, broszur, w tytułach rozdziałów, artykułów prasowych itp. dopuszcza się stosowanie zapisu wielkimi literami całych wyrazów, należy jednak zachować umiar w stosowaniu tego typu rozwiązań.

Mamy nadzieję, że powyższy skrót reguł okaże się przydatny. W nieopisanych przez nas sytuacjach warto zajrzeć do słownika języka polskiego, natomiast w przypadkach wyjątkowo trudnych i niejasnych, można skierować pytanie do internetowej poradni językowej (np. prowadzonej przez Wydawnictwo Naukowe PWNhttp://poradnia.pwn.pl/).

Bądź na bieżąco
Zostaw adres, a poinformujemy Cię o nowych wpisach na blogu (zwykle 1-2 w miesiącu).
Nie rozsyłamy SPAM-u, ani nie udostępniamy adresów firmom trzecim.

Komentowanie zostało wyłączone